Năm 1987, trước trận bán kết Giải vô địch bóng bàn thế giới tại New Delhi, Ấn Độ, tay vợt nữ Trung Quốc Hà Trí Lệ đứng bên bàn bóng, đối diện là đồng đội Quản Kiến Hoa. Kết quả trận đấu đó không chỉ liên quan đến một tấm vé vào chung kết, mà còn ảnh hưởng đến sự sắp xếp của đội tuyển Trung Quốc lúc bấy giờ về việc ai sẽ giành huy chương vàng.

Theo ý kiến trong đội, Hà Trí Lệ phải "nhường bóng". Cô không làm theo, cuối cùng đánh bại Quản Kiến Hoa, và trong trận chung kết thắng tay vợt Hàn Quốc Yang Young-ja. Thành tích bày ra đó, tranh cãi cũng theo sau. Về sau cô đổi tên thành Chire Koyama, nhập quốc tịch Nhật Bản, trở thành người tiêu biểu nhất trong mười người này.

Sự việc này có ảnh hưởng sâu rộng vì nó không đơn giản là "chuyện thắng thua", mà là sự va chạm trực diện giữa lựa chọn cá nhân của vận động viên với sự sắp xếp của tập thể. Hà Trí Lệ từng là tay vợt số một thế giới, nhưng sau Giải vô địch thế giới 1987, cô lại không có cơ hội tham dự Olympic Seoul 1988. Cô không thể chấp nhận cách làm "nhường bóng", quan hệ giữa hai bên dần đi đến đổ vỡ.

Có người hỏi: "Giành được chức vô địch vẫn chưa đủ sao?"

Câu trả lời không đơn giản. Đối với vận động viên, vinh dự là quan trọng, nhưng việc có thể thi đấu theo phán đoán của chính mình hay không cũng quan trọng không kém.

Một người khác thường được nhắc đến là Reika Utsugi. Tên gốc của cô là Nhậm Ngạn Lệ, thời trẻ từng là thành viên đội bóng mềm nữ Trung Quốc, sau đó theo học huyền thoại bóng mềm Nhật Bản Taeko Utsugi và dùng họ "Utsugi". Có thông tin cho rằng cha cô từng tham gia kháng Nhật và về già không thể tha thứ cho con gái, điều này xuất hiện lặp đi lặp lại trong một số bài báo, nhưng chi tiết thiếu tài liệu công khai thống nhất, đáng tin cậy, không thể coi tin đồn là sự thật hoàn chỉnh.

Điều có thể xác nhận là lựa chọn của cô thời đó đã gây ra phản ứng mạnh mẽ. Việc thay đổi quốc tịch trong lĩnh vực thể thao thường liên quan đến gia đình, sự truyền thừa thầy trò và ký ức lịch sử, phức tạp hơn nhiều so với một tờ giấy tờ tùy thân.

Vận động viên bóng rổ Trương Thiên Kiệt thì đi theo một con đường khác. Tên gốc của anh là Trương Thiên Kiệt, sau đó nhập quốc tịch Nhật Bản và đổi sang tên Tenketsu Harimoto. Vì không được vào đội hình nòng cốt của đội tuyển bóng rổ nam Trung Quốc, anh từng công khai bày tỏ sự bất mãn với cơ chế tuyển chọn trong nước, cũng từng nói muốn đánh bại đội tuyển bóng rổ nam Trung Quốc. Những phát ngôn như vậy khiến anh phải chịu áp lực rất lớn từ người hâm mộ Trung Quốc.

Tuy nhiên, quy toàn bộ trải nghiệm của anh một cách đơn giản thành "thực lực không đủ, sinh lòng oán giận" cũng là quá thô thiển. Vận động viên chuyên nghiệp khi tìm chỗ đứng giữa câu lạc bộ, đội tuyển quốc gia và các giải đấu nước ngoài thường chịu ảnh hưởng đồng thời của trình độ thi đấu, cơ hội phát triển và phán đoán cá nhân. Chỉ là một khi đã ra sân đại diện cho một quốc gia khác, đánh giá của dư luận đương nhiên sẽ thay đổi.

Về bóng rổ nữ, Lý Âm Dương từng được coi là đối tượng đào tạo trọng điểm trong số các cầu thủ tuyến trong trẻ của Trung Quốc. Cô có thể hình nổi bật, từ thời thiếu niên đã đạt chiều cao khá lớn, sau đó rời đội Bắc Kinh và nhập quốc tịch Nhật Bản. Do quá trình rời đội bị cho là thiếu minh bạch, cô từng bị chỉ trích là "phản bội đội bóng". Tranh chấp liên quan còn dính đến câu lạc bộ và các tổ chức quốc tế, các chi tiết như số tiền bồi thường được các bài báo nói không thống nhất, không thể tùy tiện phóng đại.

Cầu thủ người Liêu Ninh Lý Toa Toa đổi tên thành Lisa Kawamura, cũng từng vào đội hai bóng rổ nữ Trung Quốc. Cô tạm thời rời sân vì chấn thương trong tập luyện, sau đó sang Nhật Bản du học, có lại cơ hội tại giải đấu địa phương, cuối cùng đại diện Nhật Bản thi đấu. Có hoàn cảnh tương tự cô còn có Asaki Oshin. Thời trẻ cô không vượt qua được đợt tuyển chọn của đội Thiên Tân, sau đó được phía Nhật Bản huấn luyện và dần trở thành một thành viên trong đội hình bóng rổ nữ Nhật Bản.

Khi Asaki Oshin đại diện Nhật Bản đối đầu đội tuyển bóng rổ nữ Trung Quốc, cô đã nhiều lần giành chiến thắng. Đối với đội Trung Quốc, những trận đấu như vậy đặc biệt chướng mắt: phương pháp tập luyện, đặc điểm chiến thuật và thói quen của cầu thủ từng quen thuộc có thể bị đối thủ quay lại tận dụng. Trên đấu trường không có vị trí đặc biệt nào dành cho "đồng đội cũ", sự thay đổi thân phận sẽ trực tiếp thay đổi quan hệ thi đấu.

Vận động viên bóng chuyền Trương Mục Ý về sau sử dụng tên Trương Tâm Mục Ý. Sau khi bị loại trong đợt tuyển chọn đội tuyển quốc gia, cô sang Nhật Bản học tập, gia đình cũng ủng hộ cô tìm con đường phát triển mới. Sau khi nhập quốc tịch Nhật Bản, cô không trở thành trụ cột lâu dài của đội Nhật Bản, nhưng trải nghiệm này cho thấy nhập tịch không đồng nghĩa với chắc chắn thành công, đổi một tấm biển đại diện cũng không đổi được thành tích thi đấu ổn định.

Tình hình trong giới bóng bàn còn phức tạp hơn. Saki Kanazawa, tên gốc là Mãn Lệ, từng có kinh nghiệm tập luyện chuyên nghiệp tại Trung Quốc, sau đó sang Nhật Bản tập luyện nhiều năm, và tại Giải vô địch bóng bàn thế giới 2008, cô cùng đội Nhật Bản giành huy chương ở nội dung đồng đội. Cô không đột ngột đổi hướng, mà hoàn thành việc chuyển đổi thân phận sau thời gian dài tập luyện, sinh sống ở nước ngoài.

Trương Lỵ Tử, tên gốc là Thang Viện Viện, từng tập luyện bóng bàn và cũng từng có quan hệ huấn luyện với Ai Fukuhara. Chồng cô là Trương Nhất Bác cũng từng có kinh nghiệm bóng bàn ở Trung Quốc, về sau cả gia đình sinh sống tại Nhật Bản, con gái Trương Bản Tử Ân cũng tiếp xúc với bóng bàn. Di cư gia đình, nuôi dạy con cái và lựa chọn thân phận đan xen vào nhau, đã không thể dùng bốn chữ "phản bội cá nhân" để khái quát.

Gia đình Tomokazu Harimoto là trường hợp có ảnh hưởng lớn nhất. Cha Trương Vũ, mẹ Trương Lăng đều từng được đào tạo bóng bàn tại Trung Quốc, sau khi kết hôn sang Nhật Bản sinh sống, con cái lớn lên ở Nhật Bản. Tomokazu Harimoto sinh năm 2003, về sau đại diện Nhật Bản tham gia thi đấu quốc tế; em gái Miwa Harimoto cũng thể hiện sức cạnh tranh rất mạnh ở các giải trẻ. Về thời gian và tình trạng thay đổi quốc tịch cụ thể của các thành viên trong gia đình, các bài báo công khai không hoàn toàn thống nhất, cần lấy tài liệu chính thức làm chuẩn.

Lối đánh, khả năng giao bóng và đỡ giao bóng của Tomokazu Harimoto đều được xây dựng trên nền tảng tập luyện bóng bàn kiểu Trung Quốc vững chắc. Khi anh đối đầu với các tay vợt Trung Quốc, ngôn ngữ kỹ thuật quen thuộc đã trở thành vũ khí của đối thủ. Tại nội dung đơn nam bóng bàn Olympic Paris 2024, cuộc so tài giữa anh và Phàn Chấn Đông nhận được sự quan tâm rộng rãi, đó chính là biểu hiện tập trung của bối cảnh phức tạp này.

Trải nghiệm của những vận động viên này không giống nhau: có người ra đi vì xung đột quan niệm, có người chuyển hướng vì cơ hội phát triển, có người chịu ảnh hưởng từ sự sắp xếp của gia đình, cũng có người đưa ra lựa chọn sau nhiều năm tập luyện ở nước ngoài. Đặt cả mười người vào cùng một khung "kẻ phản bội" chưa chắc đã đúng với sự thật; nhưng bỏ qua áp lực cạnh tranh mà họ tạo ra cho đội Trung Quốc sau khi đại diện Nhật Bản thi đấu cũng không khách quan.

Trong lịch sử thể thao, quốc tịch chưa bao giờ là đáp án duy nhất. Điều thực sự để lại sức nặng là vận động viên đã đi đến bước đó như thế nào, và sau khi đổi thân phận, họ đối mặt ra sao với những đồng đội và sân đấu từng quen thuộc.

Cập nhật lúc 2026-10-13 19:26